آشنایی با انواع کم خونی و علل آن
کمخونی یا آنمی شایعترین اختلال خونی است و زمانی رخ میدهد که گلبولهای قرمز خون کافی نباشد یا گلبولهای قرمز خون به درستی کار نکنند. اگرچه همه انواع کم خونی با سطح پایین گلبولهای قرمز خون یا گلبولهای قرمزی که آنطور که باید کار نمیکنند، مشخص میشوند، اما ممکن است تفاوتهای قابل توجهی در علل، شدت و درمان هر نوع وجود داشته باشد.
فهرست مطالب
کم خونی چیست | علائم عمومی | علل | انواع کم خونی |
کم خونی میکروسیتیک، انواع و درمان
- کم خون ناشی از فقر آهن
- کمخونی سیدروبلاستیک
- کم خونی ناشی از مسمومیت با سرب
- تالاسمی
کمخونی نورموسیتیک، انواع و درمان
- کم خونی ناشی از بیماری های مزمن (ACD)
- کم خونی ناشی از خونریزی
- کم خونی همولیتیک
- کم خونی آپلاستیک
- کم خونی ناشی از اختلالات نفوذی مغز استخوان
کم خونی ماکروسیتیک، انواع و درمان
- کم خونی مگالوبلاستیک
- کم خونی غیر مگالوبلاستیک
| پیشگیری | خلاصه
کم خونی (Anemia) چیست؟
کمخونی یا آنمی شایعترین اختلال خونی است و زمانی رخ میدهد که گلبولهای قرمز خون کافی نباشد یا گلبولهای قرمز خون به درستی کار نکنند. این بیماری زمانی تشخیص داده میشود که آزمایش خون، مقدار هموگلوبین کمتر از ۱۳.۵ گرم در دسیلیتر در یک مرد یا کمتر از ۱۲.۰ گرم در دسیلیتر در یک زن را نشان دهد اما مقادیر طبیعی برای کودکان با توجه به سن متفاوت است.
گلبولهای قرمز خون، هموگلوبین را حمل میکنن. هموگلوبین پروتئینی غنی از آهن است که در ریهها به اکسیژن متصل میشود و آن را به بافتهای سراسر بدن منتقل میکند.
علائم عمومی کم خونی
بدن فردی که دچار کم خونی است، دچار کمبود اکسیژن است، بنابراین ممکن است یک یا چند مورد از علائم زیر را داشته باشد:
- خستگی
- ضعف
- تنگی نفس
- سرگیجه
- ضربان قلب سریع یا نامنظم
- شنیدن صدای ضربان قلب یا “صدای سوت” در گوشها
- سردرد
- دستها یا پاهای سرد
- رنگ پریدگی یا زردی پوست
- درد قفسه سینه
علل کم خونی
بسیاری از افراد به دلیل رژیم غذایی نامناسب، اختلالات رودهای، بیماریهای مزمن، عفونتها و سایر بیماریها در معرض خطر کمخونی هستند. زنان در دوران قاعدگی و بارداری و همچنین افرادی که بیماریهای مزمن دارند، بیشتر در معرض خطر این بیماری هستند. متاسفانه خطر ابتلا به این بیماری با افزایش سن افزایش مییابد.
افراد مبتلا به بیماری های مزمن زیر بیشتر در معرض خطر ابتلا به آنمی هستند:
- آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) یا سایر بیماریهای خودایمنی
- بیماری کلیوی
- سرطان
- بیماری کبد
- بیماری تیروئید
- بیماری التهابی روده (بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو)
آیا میدانید
علائم و نشانههای کمخونی به راحتی قابل چشمپوشی هستند و بسیاری از افراد تا زمانی که در آزمایش خون مشخص نشود، متوجه آن نمیشوند.
انواع کم خونی
اگرچه همه انواع کم خونی با سطح پایین گلبولهای قرمز خون یا گلبولهای قرمزی که آنطور که باید کار نمیکنند، مشخص میشوند، اما ممکن است تفاوتهای قابل توجهی در علل، شدت و درمان هر نوع وجود داشته باشد.
کمخونی معمولاً با آزمایشهای خونی که تعداد، شکل و سلامت گلبولهای قرمز خون را بررسی میکنند، تشخیص داده میشود و درمان به نوع آن بستگی دارد.
برخی از انواع این بیماری به راحتی قابل درمان هستند اما انواع دیگر نیاز به درمان بیشتر و احتمالاً مادامالعمر دارند.
کمخونی معمولاً سه نوع اصلی دارد که عبارتند از:
میکروسیتیک
در آنمی میکروسیتیک، گلبولهای قرمز خون، هموگلوبین کافی ندارند، بنابراین کوچکتر از حد معمول هستند. انواع کم خونی میکروسیتیک عبارتند از:
- کم خون ناشی از فقر آهن
- کمخونی سیدروبلاستیک
- کم خونی ناشی از مسمومیت با سرب
- تالاسمی
نورموسیتیک
در آنمی نورموسیتیک، گلبولهای قرمز کافی برای تأمین نیازهای بدن وجود ندارد. کم خونی نورموسیتیک معمولاً با برخی بیماریهای مزمن همراه است. انواع کم خونی نورموسیتیک عبارتند از:
- کم خونی ناشی از بیماری های مزمن (ACD)
- کم خونی ناشی از خونریزی
- کم خونی همولیتیک
- کم خونی آپلاستیک
- کم خونی ناشی از اختلالات نفوذی مغز استخوان
ماکروسیتیک
آنمی ماکروسیتیک زمانی اتفاق میافتد که مغز استخوان گلبولهای قرمزی تولید میکند که بزرگتر از حد معمول هستند. انواع کم خونی ماکروسیتیک عبارتند از:
- کم خونی مگالوبلاستیک
- کم خونی غیر مگالوبلاستیک
کم خونی میکروسیتیک
در آنمی های میکروسیتیک گلبولهای قرمز خون کوچکتر از حد معمول هستند زیرا هموگلوبین کافی ندارند.
هموگلوبین، پروتئینی در گلبولهای قرمز خون است که به حمل اکسیژن در جریان خون و سراسر بدن کمک میکند.
انواع کم خونی میکروسیتیک
انواع کمخونی میکروسیتیک عبارتند از:
کم خونی ناشی از فقر آهن
فقر آهن شایعترین علت کمخونی میکروسیتیک است و زمانی اتفاق میافتد که بدن آهن کافی برای ساخت هموگلوبین نداشته باشد. بدون هموگلوبین کافی، گلبولهای قرمز خون برای رساندن اکسیژن به سراسر بدن با مشکل مواجه میشوند. در نتیجه، ممکن است فرد احساس خستگی و تنگی نفس کند. شایع ترین عللی که می توانند باعث کمبود آهن و درنتیجه کم خونی ناشی از آن شوند عبارتند از:
- خونریزی داخلی، قاعدگیهای شدید یا جراحی
- عدم وجود آهن کافی در رژیم غذایی
- مشکل در جذب آهن
- بارداری
- زایمان
کم خونی سیدروبلاستیک
در سیدروبلاستیک، مغز استخوان قادر به تولید گلبولهای قرمز سالم کافی نیست. بسته به علت، کم خونی ناشی از سیدروبلاستیک میتواند میکروسیتیک (گلبولهای قرمز خیلی کوچک هستند) یا ماکروسیتیک (گلبولهای قرمز خیلی بزرگ هستند) باشد.
ممکن است این بیماری مادرزادی باشد یا به دلیل مصرف داروهای خاص یا قرار گرفتن در معرض برخی از انواع سموم و مواد شیمیایی ایجاد شود.
کم خونی ناشی از تالاسمی
تالاسمی یک اختلال خونی است که توسط ژنهای ارثی ایجاد میشود. بدن افرادی که تالاسمی دارند، شکل غیرطبیعی هموگلوبین تولید میکند. انواع مختلفی از تالاسمی وجود دارد که هر نوع میتواند به طور متفاوتی بر گلبولهای قرمز تأثیر بگذارد.
کم خونی ناشی از مسمومیت با سرب
قرار گرفتن در معرض سطوح بالای سرب ممکن است باعث اختلال در نحوه تولید هموگلوبین و گلبولهای قرمز در بدن شود.
درمان کم خونی میکروسیتیک
درمان آنمی میکروسیتیک به علت اصلی بستگی دارد. برای مثال:
اگر آنمی کمبود آهن باشد، درمان ممکن است شامل مکملهای آهن، افزایش مصرف غذاهای غنی از آهن یا مکملهای ویتامین C (که به جذب آهن کمک میکند) باشد.
اگر کم خونی سیدروبلاستیک خفیف باشد، درمان ممکن است شامل درمان با ویتامین B6 (پیریدوکسین) باشد.
اگر کم خونی سیدروبلاستیک شدیدتر یا تالاسمی شدید، باشد، ممکن است نیاز به پیوند مغز استخوان یا تزریق خون باشد.
کم خونی نورموسیتیک
در آنمی نورموسیتیک، گلبولهای قرمز خون همگی اندازه یکسانی دارند، اما گلبولهای قرمز خون کافی برای تأمین نیازهای بدن وجود ندارد. این نوع آنمی اغلب ناشی از یک بیماری مزمن زمینهای است ولی در موارد نادر ممکن است مادرزادی باشد و یا در اثر مصرف یک دارو ایجاد شود.
انواع کم خونی نورموسیتیک
شایعترین انواع کمخونی نورموسیتیک عبارتند از:
کم خونی ناشی از بیماری های مزمن (ACD)
بیماریهایی که باعث التهاب میشوند، علت اصلی آنمی نورموستیک هستند. التهاب میتواند تولید گلبولهای قرمز را کاهش دهد یا باعث تولید گلبولهای قرمز ضعیفتر شود که سریعتر میمیرند. بسیاری از انواع بیماریهای مزمن که باعث التهاب میشوند، میتوانند منجر به کمخونی حاد شوند، از جمله:
- بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی)
- عفونتهایی مانند سل یا HIV
- بیماریهای التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون
- سرطان
کم خونی ناشی از خونریزی
از دست دادن خون زیاد به دلیل آسیب، قاعدگیهای شدید، جراحی یا خونریزی در دستگاه گوارش، همگی میتوانند منجر به کمخونی نورموسیتیک شوند.
کم خونی همولیتیک
کمخونی همولیتیک زمانی رخ میدهد که گلبولهای قرمز خون در جریان خون یا طحال تجزیه میشوند. کمخونی همولیتیک ممکن است به دلایل مکانیکی (نشت دریچههای قلب یا آنوریسم)، عفونتها، اختلالات خودایمنی یا ناهنجاریهای مادرزادی در گلبولهای قرمز خون باشد. ناهنجاریهای ارثی ممکن است بر هموگلوبین یا ساختار یا عملکرد گلبولهای قرمز خون تأثیر بگذارند.
آنمی همولیتیک میتواند علل متعددی داشته باشد، از جمله:
- بیماریهای ارثی مانند کمخونی داسی شکل، تالاسمی یا کمبود گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز (G6PD)
- عفونتها
- عوارض جانبی داروها
کم خونی آپلاستیک
در آپلاستیک، سلولهای بنیادی مغز استخوان قادر به تولید گلبولهای قرمز کافی نیستند. این نوع کمخونی اغلب نتیجه حمله سیستم ایمنی بدن به سلولهای بنیادی مغز استخوان است اما ممکن است به دلایل زیر نیز ایجاد شود:
- عفونت ویروسی شدید
- درمان با پرتودرمانی
- قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی
کم خونی ناشی از اختلالات نفوذی مغز استخوان
گلبولهای قرمز خون حدود ۱۲۰ روز زنده میمانند. پس از مرگ گلبولهای قرمز، گلبولهای قرمز جدید در مغز استخوان جایگزین آنها میشوند. برخی از انواع بیماریها میتوانند بر مغز استخوان تأثیر بگذارند و تولید گلبولهای قرمز را دشوارتر کنند از جمله بیماری های زیر:
- میلوفیبروز (نوعی سرطان مغز استخوان)
- لوسمی (سرطان سلولهای خونی)
- متاستازهای سرطانی (سرطانی که در جای دیگری از بدن شروع میشود و به استخوانها گسترش مییابد)
درمان کمخونی نورموسیتیک
درمان کمخونی نرموسیتیک به علت اصلی ایجاد آن بستگی دارد.
کمخونی ماکروسیتیک
در آنمی ماکروسیتیک، مغز استخوان گلبولهای قرمزی میسازد که از نظر اندازه بزرگتر از گلبولهای قرمز معمولی هستند. این نوع کمخونی در صورت کمبود مواد مغذی خاص در بدن ایجاد شود.
انواع کم خونی ماکروسیتیک
کمخونی مگالوبلاستیک
آنمی مگالوبلاستیک در اثر کمبود ویتامین B12 (کوبالامین) یا ویتامین B9 (فولات) ایجاد می شود. اگر بدن به اندازه کافی از این مواد مغذی نداشته باشد، مغز استخوان در ساخت گلبولهای قرمز سالم با مشکل مواجه میشود.
کمخونی غیر مگالوبلاستیک
آنمی غیرمگالوبلاستیک زمانی ایجاد می شود که برخی از مشکلات پزشکی بر میزان جذب مواد مغذی مورد نیاز بدن برای تولید گلبولهای قرمز سالم تأثیر منفی بگذارد. شایعترین بیماریهایی که میتوانند باعث کمخونی غیرمگالوبلاستیک شوند عبارتند از:
- کمکاری تیروئید
- اختلال مصرف الکل
- بیماری کبد
- اسفروسیتوز ارثی (وضعیتی که باعث میشود گلبولهای قرمز خون به جای دیسکهای مسطح، به شکل کُره ای مانند، باشند)
- سندروم میلودیسپلاستیک (به گروهی از بیماریها گفته می شود که بر توانایی بدن در ساخت سلولهای خونی سالم تأثیر میگذارند)
درمان کمخونی مگالوبلاستیک
درمان این نوع کم خونی معمولاً شامل مصرف مکملهای ویتامین B12 و فولات و افزایش مصرف این ویتامینها در رژیم غذایی است.
آیا میدانید
بدن افراد مبتلا به یک بیماری خودایمنی به نام “کمخونی خطرناک” نمی تواند ویتامین B12 را جذب کند. این بیماری در صورت عدم درمان، منجر به آسیبهای جبرانناپذیری به سیستم عصبی و گوارشی می شود.
درمان کمخونی غیر مگالوبلاستیک
برای درمان این نوع کم خونی باید بیماری زمینهای که علت آن است، درمان شود.
آیا میتوان از کمخونی پیشگیری کرد؟
برخی از انواع کمخونی، از جمله انواع ارثی، قابل پیشگیری نیستند. با این حال، برای کمک به کاهش خطر ابتلا به سایر انواع این بیماری میتوان کارهایی انجام داد از جمله:
- خوردن یک رژیم غذایی سالم حاوی غذاهای غنی از آهن مانند صدف، مرغ و گوشت گاو
- خوردن سبزیجات برای کمک به جذب آهن توسط بدن
- دریافت کافی فولات و ویتامین B12 در رژیم غذایی یا مصرف مکمل آن ها
- مشورت با پزشک در مورد هورمون درمانی در صورت خونریزی شدید قاعدگی
خلاصه
- کمخونی زمانی رخ میدهد که گلبولهای قرمز خون به اندازه کافی نباشد یا گلبولهای قرمز خون قادر به عملکرد صحیح نباشند و باعث علائمی مانند خستگی، سرگیجه و تنگی نفس شوند.
- سه نوع اصلی کمخونی وجود دارد: میکروسیتیک (گلبولهای قرمز خون به دلیل کمبود هموگلوبین کوچکتر از حد طبیعی هستند)، نورموسیتیک (گلبولهای قرمز خون با اندازه طبیعی هستند اما تعداد آنها کافی نیست) و ماکروسیتیک (گلبولهای قرمز خون بزرگتر از حد طبیعی هستند).
- کمخونی ناشی از فقر آهن شایعترین نوع آنمی است و میتواند در اثر خونریزی، عدم دریافت آهن کافی از رژیم غذایی، مشکل در جذب آهن، بارداری یا زایمان ایجاد شود.
